Wat zijn de gevolgen voor Nederland van de opwarming van de aarde?

Klimaatscenario's

Het klimaat is nu al veranderd en dat merken we aan de toename van extremen in hitte, droogte en neerslag en aan het stijgen van de zeespiegel. Hoe groot de gevolgen van klimaatverandering in de toekomst precies zullen zijn, hangt vooral af van hoeveel broeikasgassen we wereldwijd nog gaan uitstoten, en dus van het wereldwijde klimaatbeleid.

Het KNMI maakt scenario’s aan de hand van de berekeningen van een groot aantal internationale klimaatmodellen. De KNMI’23-klimaatscenario’s [1] zijn mogelijke toekomstbeelden voor de gevolgen van klimaatverandering voor Nederland (figuur 1). De bovenste twee scenario’s laten zien wat Nederland te wachten staat als de uitstoot van broeikasgassen tot 2080 sterk stijgt (hoge CO₂-uitstoot, figuur 1). De onderste twee scenario’s laten zien dat de mate waarin het klimaat nog zal veranderen veel minder groot zal zijn als de wereld zich houdt aan het Klimaatakkoord van Parijs (lage CO₂-uitstoot, figuur 1). Naast dat we niet weten hoeveel broeikasgassen we als mensen nog gaan uitstoten is ook de ligging en sterkte van lage- en hogedrukgebieden boven Europa in de toekomst nog onzeker. Dat zorgt voor verschillen in de hoeveelheid neerslag die gaat vallen. Om daar rekening mee te houden zijn er scenario’s voor een verdrogend en een vernattend klimaat (links en rechts in figuur 1). Op deze manier laten vier klimaatscenario's zien binnen welke bandbreedte klimaatverandering zich in Nederland gaat afspelen.

Figuur 1. Vier scenario’s voor klimaatverandering in Nederland. Het aantal blokjes staat voor de mate van klimaatverandering rond 2100 ten opzichte van 1991-2020 [1].

Alle vier de scenario’s laten zien dat we hoe dan ook te maken krijgen met zeespiegel- en temperatuurstijging, drogere zomers en nattere winters. Alleen de grootte van deze veranderingen verschilt per scenario.

Temperatuurstijging

Nederland is nu ruim 2°C warmer dan aan het begin van onze metingen in 1901. De winters worden zachter en de zomers heter. De opwarming van Nederland is het grootst op de warmste zomerdagen en de koudste winterdagen. Dat betekent voor de winter bijvoorbeeld een afname van het aantal ijsdagen (dagen waarop de temperatuur niet boven het vriespunt komt). In de scenario’s met hoge CO₂-uitstoot neemt het aantal ijsdagen in De Bilt af van gemiddeld zes in het huidige klimaat tot drie rond 2050 en tot minder dan één rond 2100. In de scenario’s met een lage CO₂ uitstoot komen rond 2050 en rond 2100 nog ongeveer vier ijsdagen per jaar voor.

De zomers krijgen meer dagen waarop de temperatuur boven de 30°C komt en meer tropische nachten met een minimumtemperatuur van 20°C of hoger. In de hoge scenario’s neemt in De Bilt het aantal tropische nachten per zomer toe van 0,3 (in het huidige klimaat) tot 3 (rond 2050) en tot 19 (in 2100). In de lage scenario’s komt per zomer ongeveer één tropische nacht voor.

In steden is het vanwege het ‘stedelijk warmte-eiland' effect vaak warmer dan op het platteland. Door meer bebouwing, minder groen en minder vrij spel voor de wind, blijft warmte vaak ‘hangen’ in steden. Dit kan snel oplopen tot een verschil van enkele graden ten opzichte van het platteland. Hierdoor zullen de steden meer met hittestress te maken krijgen dan het platteland.

Veranderingen in neerslag

De hoeveelheid neerslag is sinds het begin van de vorige eeuw met ruim 20% toegenomen. Alle seizoenen zijn natter geworden, vooral de winter. In de toekomst zal de hoeveelheid neerslag verder toenemen, behalve in de zomer, dan wordt het juist droger. De zomerneerslag neemt af doordat er vaker droge lucht uit het oosten wordt aangevoerd.

In de zomer neemt het aantal dagen waarop het regent af, maar als het regent, regent het wel harder. Deze extreme buien kunnen gepaard gaan met zware windstoten en kunnen plaatselijk tot wateroverlast leiden. Nu al is het aantal dagen met zware neerslag, dagen waarop in een van de 240 neerslagstations 50 millimeter neerslag of meer valt, toegenomen van rond vijf aan het eind van vorige eeuw naar gemiddeld negen in het huidige klimaat.

Zeespiegelstijging

Sinds het begin van de jaartelling is de hoogte van de zeespiegel wereldwijd nauwelijks veranderd, totdat deze in de loop van de 19e eeuw begon te stijgen. Sinds 1900 bedraagt de stijging ongeveer 20 cm (1,7 mm/jaar). Maar de laatste 50 jaar gaat het steeds harder:: van ongeveer 2,3 mm per jaar in de periode 1971-2018 naar 3,7 mm per jaar in de periode 2006-2018. In de toekomst gaat de zeespiegel nog sneller stijgen.

De zeespiegel stijgt door meerdere factoren, waaronder het smelten van de ijskappen op Groenland en Antarctica en het smelten van gletsjers, maar ook door het uitzetten van oceaanwater als het opwarmt. Het KNMI heeft berekend dat in 2050 de zeespiegel waarschijnlijk 16 tot 38 centimeter hoger is ten opzichte van de periode 1991-2020. Deze stijging kan rond 2100 oplopen tot 1,2 meter en zelfs tot 2,5 meter als onzekere processen, zoals het instabiel worden van de (West-)Antarctische IJskap, al vóór 2100 optreden. Ook als de uitstoot van broeikasgassen nu onmiddellijk zou stoppen, stijgt de zeespiegel hoe dan ook door. En niet alleen deze eeuw, maar ook nog honderden jaren daarna. Dit komt doordat de traag reagerende ijskappen niet in evenwicht zijn met het huidige klimaat. Zelfs als de temperatuur gelijk blijft, zullen ze verder slinken.

De gevolgen van klimaatverandering voor verschillende sectoren in Nederland

De veranderingen in temperatuur en neerslag en de stijging van de zeespiegelstijging hebben impact op de manier waarop we in Nederland leven en ons land inrichten. Het KNMI heeft in 2023 samen met diverse kennisinstellingen een overzicht gemaakt van een aantal van de belangrijkste klimaatrisico’s voor Nederland (tabel 1). Een uitgebreider overzicht is te vinden op www.nas-adaptatietool.nl.

Tabel 1. Risico’s van klimaatverandering voor Nederland deze eeuw [1].

Dit artikel is een vernieuwde versie van een eerder door Rob van Dorland en Leo Meyer in 2022 beantwoorde vraag https://www.klimaathelpdesk.org/answers/wat-zijn-de-gevolgen-voor-nederland-van-de-opwarming-van-de-aarde-versie-2022/ . Vanwege het uitkomen van de nieuwe KNMI-klimaatscenario’s in 2023 is besloten het voormalige artikel te vervangen.