Wat is ecocide en is het strafbaar?

Foto: Ignacio Palés, bron: pexels.com

Verschillende definities van ecocide

De term ‘ecocide’ komt tegenwoordig steeds vaker voor in bijvoorbeeld het nieuws, politieke debatten, en wetenschappelijke literatuur. Het gaat veelal over de vraag of ecocide strafbaar gesteld zou moeten worden. Maar wat is ecocide precies? De term ecocide werd voor het eerst gebruikt in de jaren ’70 en wordt voornamelijk gezien als een reactie op de grootschalige milieuschade die is aangericht tijdens de Vietnamoorlog [1]. In de daaropvolgende jaren dook de term af en toe op in literatuur en in voorstellen voor internationale wetgeving, maar het debat rondom het (internationaal) strafbaar maken van ecocide beleefde in 2010 een heropleving door het werk van de juriste en activiste Polly Higgins. [2]. Over het algemeen wordt er met ecocide de grootschalige beschadiging, vernietiging of het verlies van ecosystemen bedoeld [3]. Ecosystemen zijn leefgebieden waarin planten, dieren en andere organismen samenwerken met hun omgeving. Een andere veel gebruikte definitie van ecocide is het toebrengen van zeer grote, of zelfs onherstelbare schade aan het milieu door toedoen van de mens [4]. Deze definities van ecocide worden veel gebruikt, maar worden ook vaak te breed en niet specifiek genoeg gevonden, met name door juristen binnen het strafrecht. Om bepaald gedrag strafbaar te kunnen stellen, moet de juridische definitie van dat gedrag, ook wel het strafbare feit genoemd, namelijk duidelijk en precies geformuleerd zijn. Zo is het voor iedereen binnen de samenleving helder welk gedrag precies strafbaar is, en welk gedrag niet [5].

Er zijn daarom recent een aantal juridische definities van ecocide geformuleerd, die duidelijker aangeven welk soort gedrag er precies onder ecocide zou kunnen vallen. Zo is ecocide in een Nederlands wetsvoorstel gedefinieerd als het “opzettelijk door handelen of nalaten ernstige en wijdverbreide dan wel ernstige en langdurige of onomkeerbare schade aan een ecosysteem met een behoorlijke omvang of milieuwaarde, of aan een natuurlijke habitat binnen een beschermd gebied, of aan de kwaliteit van lucht, bodem of water aanricht, dan wel gevaar voor die schade doet ontstaan” [6]. Een internationaal expertpanel van juristen heeft in 2021 een eigen juridische definitie van ecocide geformuleerd. Ecocide is volgens hen “het verrichten van onrechtmatige of moedwillige handelingen met de wetenschap dat er een aanzienlijke kans bestaat dat ernstige alsmede wijdverbreide dan wel langdurige schade aan het milieu wordt toegebracht door deze handelingen.” [7].

Ook deze juridische definities zijn niet zonder kritiek. Zo wordt er nog steeds gezegd dat de definities niet duidelijk genoeg aangeven welk gedrag er precies allemaal onder ecocide kan vallen [8]. Bovendien zou het gebruik van de term ecocide geen eerlijk ‘label’ zijn, omdat het op de veel ernstigere term genocide zou lijken [9]. Genocide gaat namelijk over het massaal uitmoorden van groepen mensen.

Mogelijke voorbeelden van ecocide

Ecocide is een veelbesproken begrip, maar wordt dus nog wat vaag gevonden. Wat is nou precies de ‘grootschalige beschadiging, vernietiging of verlies van ecosystemen’? Zoals eerder werd benoemd, is ecocide voor het eerst gebruikt in de reactie op de milieuschade die ontstond tijdens de Vietnamoorlog. Het meest bekende voorbeeld van ecocide is dan ook de massale ontbossing in Vietnam doordat het Amerikaanse leger het middel Agent Orange gebruikte, dat alle blaadjes van de bomen doodmaakte [10]. Andere eventuele voorbeelden van ecocide zijn het gebruik van genetisch gemodificeerde voedselplanten, die onder andere de biodiversiteit binnen ecosystemen negatief kunnen beïnvloeden. Grote biotechnologische bedrijven zoals Monsanto maken zich hier schuldig aan. Een ander mogelijk voorbeeld van ecocide is het vervuilende gevolg van Shells oliewinning in Nigeria [11]. Verder worden algemenere voorbeelden zoals het doen van kernproeven en illegale overbevissing vaker genoemd [12]. Wel is het belangrijk om te onthouden dat dit voorbeelden zijn van gevallen die in de wetenschappelijke literatuur als mogelijke ecocide zijn bestempeld, en dus niet per definitie zijn vastgesteld door een (straf)rechter. Wat vooral duidelijk wordt uit deze potentiële voorbeelden van ecocide, is dat niet elk soort gedrag dat (mogelijk) tot schade aan het milieu of ecosystemen kan leiden, zoals een vliegvakantie of het gebruik van een benzineauto, onder ecocide valt. Het moet echt gaan om ernstige of zelfs onherstelbare milieuschade op grote schaal.

Deze voorbeelden van mogelijke ecocide richten zich allemaal op de serieuze milieuschade die is opgetreden, in plaats van op de mogelijke negatieve gevolgen die mensen kunnen verwachten als gevolg van de schade aan- of vernietiging van ecosystemen. Dit is zo omdat door middel van de strafbaarstelling van ecocide, men duidelijk wil maken dat het milieu van zo’n groot belang is dat het beschermd moet worden tegen serieuze schade, ongeacht het effect van deze schade op mensen. [13]. Dat wil niet zeggen dat ecocide geen gevolgen heeft voor mensen. In tegendeel, ecocide kan enorme gevolgen hebben op de leefwereld en bestaansmogelijkheden van mensen, zeker wanneer die in de buurt van de getroffen ecosystemen wonen, of afhankelijk zijn van de ecosystemen voor hun bestaanszekerheid [14].

Is ecocide strafbaar in Nederland?

Ecocide is in een toenemend aantal landen strafbaar. In sommige landen is ecocide zelfs al tientallen jaren strafbaar, zoals in Vietnam en Georgië [15]. In andere landen is ecocide pas recent strafbaar gemaakt, bijvoorbeeld in België en Frankrijk [16].

In Nederland is ecocide op dit moment niet strafbaar. Het veroorzaken van schade aan het milieu is in bepaalde gevallen wel strafbaar. Zeker wanneer deze milieuschade gevaarlijk kan zijn voor mensen. Bijvoorbeeld wanneer iemand een stof in de lucht, grond of het oppervlaktewater verspreidt, die schadelijk kan zijn voor de gezondheid [17]. Maar, dit soort zogeheten milieumisdrijven zijn meestal op kleinere schaal en minder serieus dan ecocide. Daarom worden ze niet als een geschikte basis gezien om een verdachte voor ecocide te vervolgen [18]. Daarom is de discussie of ecocide strafbaar gemaakt moet worden ook in Nederland gaande. Zo heeft de Partij voor de Dieren in november 2023 een wetsvoorstel ingediend om ecocide strafbaar te kunnen maken. De Tweede Kamer heeft nog niet over het wetsvoorstel gedebatteerd of gestemd [19]. Als dit wetsvoorstel wordt aangenomen, dan wordt ecocide op basis hiervan strafbaar in Nederland. Dat zal betekenen dat personen of bedrijven een hoge boete of zelfs een gevangenisstraf opgelegd kunnen krijgen als zij zich schuldig maken aan ecocide.

Is ecocide strafbaar op internationaal niveau?

Ook op internationaal niveau speelt de discussie of ecocide strafbaar gemaakt moet worden. Bijvoorbeeld tussen de landen die samenwerken in het verbond van de Europese Unie (EU). In de wetgeving van de EU zijn dit jaar twee milieumisdrijven opgenomen die erg lijken op ecocide [20].

Eveneens bij het Internationaal Strafhof (ISH), waar internationale misdrijven zoals genocide en oorlogsmisdaden worden vervolgd, speelt deze discussie. Het eerder genoemde internationale expertpanel van juristen voert actie voor de introductie van hun definitie van ecocide aan het ISH [21]. Bovendien heeft in september 2024 een groep kleine eilandstaten(Vanuatu, Fiji en Samoa) een officieel voorstel ingediend bij het ISH waarin ze de toevoeging van ecocide aan het ISH voorstellen [22].

Ecocide en de klimaatcrisis

Ecocide en klimaatverandering zijn twee aparte, maar wel gerelateerde verschijnselen. Klimaatverandering zou bijvoorbeeld een van de oorzaken van ecocide kunnen zijn, omdat klimaatverandering tot schade aan of zelfs vernietiging van één of meer ecosystemen kan leiden [23]. Het uitstoten van broeikasgassen door de mens, dat kan bijdragen aan schadelijke klimaatverandering, is soms opgenomen in juridische definities als veroorzaker van ecocide [24]. Tegelijkertijd zou ecocide mogelijk kunnen bijdragen aan klimaatverandering, aangezien ecosystemen invloed kunnen hebben op het wereldwijde klimaat [25].

De aanvullende rol van het strafrecht

Zou het strafbaar maken van ecocide kunnen bijdragen aan het oplossen van de klimaatcrisis? Daar zijn de meningen over verdeeld. Voorstanders hiervan noemen de symboolfunctie en de afschrikwekkende werking van het strafrecht als twee voordelen. Door iets strafbaar te maken, laat een staat weten dat dit soort gedrag, of de gevolgen die het gedrag veroorzaakt, niet gewenst zijn in de samenleving en bestraft moeten worden. In het geval van ecocide is het de ernstige milieuschade die niet langer wordt geaccepteerd. Deze symboolfunctie wordt gezien als misschien wel het grootste voordeel van het strafbaar maken van ecocide [26].

Verder zou het strafbaar maken van ecocide personen, die mogelijk in de toekomst ecocide zouden veroorzaken, kunnen afschrikken [27]. Dit wordt ook wel het afschrikwekkende effect van het strafrecht genoemd. Op grond van dit argument zou het strafbaar maken van ecocide ernstige milieuschade in de toekomst kunnen voorkomen.

Toch kan het strafrecht waarschijnlijk slechts een bijrol spelen in het oplossen van de klimaatcrisis. Tegenstanders van het strafbaar maken van ecocide benadrukken dat het strafrecht een laatste redmiddel is. Dit betekent dat het strafrecht alleen maar mag worden gebruikt tegen ecocide wanneer de andere beschikbare juridische opties al zijn geprobeerd [28]. Onder deze andere juridische opties valt bijvoorbeeld het aansprakelijk stellen van de Staat op basis van het civielrecht, wanneer de Staat niet genoeg zou doen om de schadelijke gevolgen van klimaatverandering te verminderen of te voorkomen. Een wereldberoemd voorbeeld hiervan is de Urgenda zaak [29]. Een ander voorbeeld is het afdwingen van verdergaande klimaatmaatregelen voor een internationaal mensenrechten hof, zoals het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, door het negatieve effect van de schadelijke gevolgen van klimaatverandering op mensenrechten te benadrukken [30]. Het moet daarom goed worden onderbouwd waarom juist het strafrecht moet worden ingezet tegen ecocide en de klimaatcrisis.

Daarnaast is het strafrecht waarschijnlijk op weinig gevallen van ecocide toepasbaar, en zeker niet op de gevallen die zijn gerelateerd aan klimaatverandering. Dit komt doordat het strafrecht hele precieze eisen stelt aan wat voor gedrag, in welk geval, strafbaar kan zijn. Er moet bijvoorbeeld een duidelijke oorzaak-gevolg relatie zijn tussen het gedrag van de individuele dader(s) en de schade, in dit geval dus de grootschalige milieuschade [31]. Er wordt vaak getwijfeld of dit in het geval van klimaatverandering aangetoond zou kunnen worden, omdat het lastig is vast te stellen wat precies de bijdrage is van individuele dader(s) aan wereldwijde klimaatverandering [32].

Hoewel het opleggen van een boete of gevangenisstraf op daders van ecocide dus wel een bepaalde afschrikwekkende werking kan hebben, kan het strafrecht de ernstige of onherstelbare milieuschade niet volledig voorkomen. Het is daarom van belang om daarnaast (juridische) opties te onderzoeken die deze ernstige milieuschade en klimaatverandering kunnen voorkomen, verlichten of herstellen.