Wat is de relatie tussen duurzame ontwikkeling en dekolonisatie?

De wereld zoals we hem vandaag de dag kennen, komt voort uit vijfhonderd jaar koloniale geschiedenis: sociaal, cultureel, economisch, politiek, spiritueel en óók ecologisch. Het kolonialisme creëerde voor het eerst een wereldwijd economisch systeem waarin de meerderheid van de wereld, de gekoloniseerde landen, goedkope natuur en goedkope arbeid leverden voor de welvaart van de minderheid van de wereld, de koloniserende landen [1]. Hoewel er in de 20ste eeuw steeds vaker formele dekolonisatie plaatsvond, waardoor landen onafhankelijk werden, bleven de sociale, economische, culturele en ecologische structuren van het kolonialisme grotendeels in stand [2]. En dat zien we ook terug in de klimaatcijfers.

Globale Noorden verantwoordelijk voor klimaatopwarming

Volgens een recente studie is 92 procent van de klimaatcatastrofe veroorzaakt door het Globale Noorden (Europa, de Verenigde Staten, Japan, Canada, Australië, Nieuw-Zeeland en Israël) [3]. Op basis van een eerlijke verdeling van de veilige uitstootruimte per hoofd van de bevolking, hadden deze landen eigenlijk decennia geleden al klimaatneutraal moeten zijn. Als je het gigantische overschot aan CO₂-uitstoot van het Globale Noorden zou omzetten in de kosten voor een versnelde groene transitie in het Globale Zuiden, dan gaat dat om biljoenen euro’s. Afgezet tegen de schamele klimaatfinanciering die er nu wordt betaald, is de koloniale klimaatschuld pas over ruim 4.000 jaar afbetaald [4]. Voor het Globale Zuiden is er dus veel minder ruimte om veilig uit te stoten om in de basisbehoeften van de bevolking te voorzien. Daarom wordt de enorme uitstoot van het Globale Noorden ook wel de ‘kolonisatie van de atmosfeer’ genoemd [5].

Bron: [3]

Globale Noorden afhankelijk van de rest van de wereld

Dekolonisatie is ook cruciaal voor een groene transitie in het Globale Noorden. De meerderheid van de excessieve consumptie (consumptie bovenop wat duurzaam is) van grondstoffen door hoge inkomenslanden, wordt direct onttrokken uit de rest van de wereld [6]. De ongelijke handel in energie en land tussen het Globale Noorden en Zuiden is zo groot dat, wanneer er eerlijke prijzen zouden worden betaald, daardoor de infrastructuur voor publiek transport, huisvesting, gezondheidszorg en educatie voor 6,5 miljard mensen zou kunnen worden uitgebouwd en voeding voor 6 miljard mensen zou kunnen worden verbouwd [7].

Deze cijfers staan nog los van de enorme Europese landroof sinds 1492. Europese vestigingskolonies beslaan nog altijd de helft van het totale landoppervlak van de wereld buiten Europa [8]. Landen als de Verenigde Staten, Canada en Australië - enkele van de meest dunbevolkte landen ter wereld, na de afslachting van het grootste deel van de inheemse bevolking - beschikken over enorme hoeveelheden binnenlandse grondstoffen. De Verenigde Staten is dan ook de grootste olie- en gasproducent van de wereld [9].

Daarnaast worden vervuilende Westerse industrieën sinds de jaren 80 steeds vaker ge-outsourced, waarbij fabrieken in China of Vietnam worden geplaatst om lage lonen te betalen. Op basis van consumptiecijfers was de Nederlandse uitstoot tot de coronapandemie überhaupt niet gedaald. Die was juist gestegen met 12 procent [10]. Er werken dan ook zo’n 13,8 miljoen niet-westerse arbeiders in het buitenland fulltime voor de Nederlandse economie, vaak onder extreem lage lonen en gevaarlijke arbeidsomstandigheden [11]. Onze vervuilende spullen, van goedkope wegwerpkleding tot benzine-slurpende auto’s, zijn dus afhankelijk van andermans arbeid en grondstoffen.

Ongelijke impact

Ondanks het feit dat het Globale Zuiden nauwelijks heeft bijgedragen aan klimaatopwarming, vallen daar wel de grootste klappen. In 2010 waren er wereldwijd al 400.000 klimaatdoden, waarvan 99 procent in lage en middeninkomenslanden vielen [12]. Daarnaast werden tussen 2008 en 2015 jaarlijks ruim 26 miljoen mensen ontheemd door extreme weersomstandigheden, vooral in het Globale Zuiden [13]. Door de ongelijke handel met rijke landen heeft het Globale Zuiden ook weinig middelen om met klimaatrampen om te gaan. En daarbovenop komen dan nog de imperialistische oorlogen. De westerse War on Terror alleen al verdreef 38 tot 60 miljoen mensen van hun huis in landen als Afghanistan en Irak [14].

Deze giftige cocktail van economisch, militair en ecologisch imperialisme kan potentieel 1,2 miljard mensen van hun huis verdrijven in 2050, waarvan een fractie naar het Westen zal gaan [15]. Momenteel wordt bijna 90 procent van de gedwongen ontheemde bevolking opgevangen in lage en midden inkomenslanden, die daar weinig middelen voor hebben [16]. In een komende tijd van klimaatvluchtelingen is het daarom goed om een breder historisch perspectief te nemen. De grootste massa-migratie uit de geschiedenis kwam namelijk uit het Europese continent en hing samen met de kolonisatie van de rest van de wereld. Met ruim 600 miljoen Europeanen die buiten Europa wonen – in onder andere de Verenigde Staten, Australië en Canada - zijn de Europeanen met afstand de grootste veroorzaker van diaspora over de wereld [17].

Neokoloniale oorlogen voeden klimaatopwarming

De politiek-economische wereldorde die het Westen heeft geschapen, wordt verdedigd met een gigantische hoeveelheid wapens, die op hun beurt een gigantische uitstoot met zich meebrengen. De militaire CO₂-uitstoot beslaat zo’n 5,5 procent van globale emissies, tweemaal de uitstoot van het gehele Afrikaanse of Zuid-Amerikaanse continent [18]. Deze wapenwedloop wordt aangedreven door NAVO-landen, die samen meer uitgeven aan het leger dan de rest van de wereld bij elkaar [19].

En dat militarisme koloniseert ook onze prioriteiten. De rijkste landen geven dertig keer meer uit aan het leger dan aan klimaathulp voor het Globale Zuiden [20]. Prominente media rapporteerden meer over Rusland in één maand, dan er in een jaar aandacht werd besteed aan de klimaatcatastrofe [21]. En ons leger bereidt zich niet voor op een succesvolle groene transitie, maar op een dystopische wereld van grondstof oorlogen en toegenomen vluchtelingenstromen [22].

Bron: https://ceobs.org/estimating-the-militarys-global-greenhouse-gas-emissions/

Koloniaal wereldbeeld scheidt ons van de natuur

Toch gaat dekolonisatie over meer dan alleen economie, oorlog en uitbuiting. Het gaat ook over hoe we de wereld zien. De meeste gekoloniseerde volkeren zagen zichzelf als verbonden met de natuur. Land en leven was niet iets om te bezitten en uit te melken, maar om in wederkerigheid mee te leven. Het is een wereldbeeld dat veel Inheemse volkeren nog steeds bezitten [23]. En dat zien we ook terug in hun gedrag. Naar schatting is 25 procent van de uitstoot van fossiele brandstoffen in de Verenigde Staten en Canada gestopt door inheemse verzetsbewegingen [24]. Daarbij: ongeveer 80 procent van de biodiversiteit op aarde wordt beschermd door inheemse volkeren, die slechts 22 procent van het land op aarde beheren [25].

Tijdens het kolonialisme werd een radicaal tegengesteld wereldbeeld ontwikkeld: de mensheid losstaand van de natuur. De natuur als iets om te bezitten of te overwinnen [26]. In dezelfde periode werden Europa en de Europese koloniën grootschalig ontbost voor export-plantages en industrieën [27]. Achter dat dualistische wereldbeeld - de mens en natuur zijn gescheiden van elkaar - zaten ook duidelijk racistische dimensies, het idee dat gekoloniseerde volkeren minder ‘beschaafd’ of ‘menselijk’ waren, omdat ze dichter bij de natuur stonden. Ook zij konden daarom ‘bezit’ zijn of worden uitgeroeid als een ‘plaag van insecten’ [28]. Op deze manier vereist duurzame ontwikkeling dus ook een dekolonisatie van ons denken ten aanzien van het onderscheid tussen mens en natuur.

Duurzame ontwikkeling of dekolonisatie?

We kunnen echter ook kritisch zijn over de vraagstelling. Want wat is duurzame ontwikkeling eigenlijk? En voor wie? De meeste gekoloniseerde landen zagen een enorme armoedeval toen ze gedekoloniseerd werden [29]. Zij moesten na hun onafhankelijkheid niet zozeer ontwikkelen, maar eerder herstellen van de enorme schade die door het kolonialisme was aangedaan. Zelfs binnen Europa zagen we dat ‘de vruchten’ van kapitalistische ‘ontwikkeling’ zeer ongelijk verdeeld waren. Hongersnoden namen eerst enorm toe, voordat het beter werd [30].

Als er over duurzaamheid wordt gesproken, moeten we dus ook vooral vragen: voor wie? De bouw van windmolens en zonnepanelen vergen ook grondstoffen (zoals lithium) die beperkt in de aardlagen aanwezig zijn en waarboven gemeenschappen leven, vaak in het Globale Zuiden [31]. Deze grondstoffen worden nu vooral gedolven voor de consumptie van de rijkste 10 procent van de wereldbevolking (denk bijvoorbeeld aan dure elektrische auto’s) [32]. Dat is niet alleen oneerlijk, maar ook onrealistisch. De verwachte CO₂-uitstoot van miljonairs zal naar verwachting ruim 70 procent van het klimaatbudget (om binnen 1,5 graden opwarming te blijven) verspillen [33]. In plaats van het ‘verduurzamen’ van een ongelijke wereldeconomie, is er dus een fundamentele transformatie nodig. In die zin kan beter van ecologisch herstel of dekolonisatie worden gesproken, dan van duurzame ontwikkeling.