Hoeveel soorten zullen uitsterven door klimaatverandering?

Door klimaatverandering veranderen de omstandigheden waarin soorten leven. Elke soort is aangepast aan een bepaalde combinatie van omstandigheden. Zo zijn er soorten die leven in het open veld en goed tegen de kou kunnen en zijn er soorten die zich het liefst in een dicht tropisch bladerdak terugtrekken. Door de veranderende omstandigheden -het wordt bijvoorbeeld warmer of natter in een bepaald gebied- zullen sommige soorten de voor hun juiste omstandigheden verliezen, bijvoorbeeld doordat ze niet meer het juiste voedsel op het juiste tijdstip kunnen vinden, of dat planten de benodigd koude periode niet meer meemaken. Deze soorten zullen verdwijnen uit dit gebied.

Afbeelding door Marcus Lange via Pexels

Andere soorten vinden juist de nieuwe omstandigheden aantrekkelijk, zodat zij mogelijke nieuwkomers zijn. Er zullen ook soorten zijn die zich kunnen aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. Soorten zullen uitsterven door klimaatverandering als zij niet kunnen overleven in de nieuwe omstandigheden en geen individu van de soort een gebied kan bereiken die wel de juiste omstandigheden kent.

Hoeveel soorten er zullen uitsterven door klimaatverandering en op welke termijn is niet precies te zeggen. Er kunnen alleen maar schattingen gemaakt worden van het aantal soorten dat bedreigd wordt met uitsterven. Om die schatting te maken zijn er verschillende zaken van belang. Allereerst is er de vraag: hoeveel soorten zijn er in totaal? Ten tweede: Hoeveel van die soorten worden bedreigd met uitsterven? Ten derde: Welk aandeel heeft klimaatverandering daarin?

Er zijn op dit moment ongeveer 1,25 miljoen soorten bekend en beschreven, maar er worden nog dagelijks nieuwe soorten ontdekt. Op basis van die voortgang wordt het totaal aantal soorten in de wereld geschat op 8,7 miljoen (tussen de 7,4 en 10 miljoen; Mora et al., 2011). Er zijn vooral veel soorten ongewervelde dieren en schimmels nog niet ontdekt. Planten en gewervelde dieren zijn het meest bekend.

De status van vele soorten wordt bijgehouden door een grote groep van experts die eens in de zoveel tijd rapporteren aan de International Union for Conservation of Nature (IUCN), die de rode lijst van soorten bijhoudt (https://www.iucnredlist.org/). Op basis van veldwaarnemingen en andere informatie wordt -volgens een aantal criteria- voor iedere soort gekeken of die bedreigd wordt. Criteria zijn bijvoorbeeld de grootte van het verspreidingsgebied en de voor- of achteruitgang van de soort. Soorten die sterk in aantal achteruitgaan en een klein verspreidingsgebied hebben zijn het gevoeligst en worden dus het eerst met uitsterven bedreigd. Op dit moment staan er ongeveer 120.000 soorten op die lijst, met een grote vertegenwoordiging van gewervelde dieren en planten, waarvan er 27% wordt bedreigd met uitsterven. Deze schatting is gebaseerd op de soorten die door IUCN zijn geëvalueerd. Dit is een relatief kleine en niet-representatieve selectie van het totaal aantal soorten. Voor het mondiale assessment van het Intergouvernementele Panel voor Biodiversiteit en Ecosysteemdiensten (IPBES) is dit percentage omgerekend naar een zoveel mogelijk representatieve schatting. Dit rapport geeft aan dat naar schatting 14% van alle soorten, dus meer dan 1 miljoen soorten, met uitsterven wordt bedreigd.

Klimaatverandering is één van de oorzaken van het wereldwijde biodiversiteitsverlies. Andere oorzaken zijn het verminderen van habitat door bijvoorbeeld ontbossing, uitbreiding van landbouw en steden; verontreiniging door veel verschillende stoffen, zoals stikstof en pesticiden; direct gebruik, zoals door visserij en jacht; en invasieve soorten, die de oorspronkelijke soorten verdringen. Volgens de inschattingen van de rode lijst van soorten van de IUCN, die ook de oorzaken van achteruitgang rapporteert, is klimaatverandering voor 14% verantwoordelijk voor de bedreigde status van soorten. Een literatuuronderzoek met studies die het risico van uitsterven van soorten samenvat komt uit op een percentage van 7,9% (Urban, 2015). Lokaal, bijvoorbeeld in Nederland, kunnen er gemiddeld 14 – 19% van de soorten verdwijnen, afhankelijk van de mate van opwarming (Nunez et al., 2019).

Dat deze soorten ook daadwerkelijk zullen uitsterven is echter onzeker. Ten eerste omdat het vaak een langdurig proces is. Het uitsterven van een soort, hoewel het soms onherroepelijk is, kan nog decennia duren. Er kunnen uiteindelijk ook maatregelen tegen uitsterven genomen worden, zoals het inrichten van beschermde gebieden en het tegengaan van klimaatverandering, maar ook het in stand houden van soorten in dierentuinen, zaadbanken of arboreta, of het verplaatsen van enkele individuen naar gebieden die zij zelf niet kunnen bereiken, kan in sommige gevallen helpen. Er zijn ook veel voorbeelden van soorten die zich kunnen aanpassen aan nieuwe omstandigheden.