Hoeveel kilogram broeikasgassen zou je jaarlijks mogen uitstoten als we op een pad naar 1.5 °C opwarming zouden zitten?

Wereldwijde koolstofbudget

Om deze vraag te beantwoorden moet je eerst vaststellen hoeveel CO₂ er wereldwijd nog uitgestoten kan worden om om onder de grens van gemiddeld 1.5 ºC opwarming te blijven. Dit noemen we het wereldwijde koolstofbudget. Belangrijk hiervoor is het concept klimaatgevoeligheid. De klimaatgevoeligheid geeft aan hoeveel de gemiddelde temperatuur op aarde stijgt door een toename van de CO₂-concentratie. Hoeveel CO₂ er in de atmosfeer zit (de concentratie) hangt nauw samen met hoeveel CO₂ er sinds de industriële revolutie in totaal is uitgestoten (cumulatieve uitstoot). Een deel van de uitgestoten CO₂ wordt weliswaar weer opgenomen door bomen, planten en oceanen, maar het andere deel blijft ‘hangen’ in de atmosfeer [1]. Laten we hier beter naar kijken in figuur 1 [5]. Op de horizontale as staat de cumulatieve CO₂-uitstoot. Op de verticale as staat de bijbehorende opwarming. De groene streepjeslijn laat de totaal uitgestoten hoeveelheid CO₂ zien die leidt tot een opwarming van 1.5 ºC: ~2900 Gigaton (Gt) CO₂. De zwarte verticale lijn in figuur 1 laat zien hoeveel er in totaal is uitgestoten tot en met 2019: ~2400 Gt CO₂. Om onder de 1.5 ºC opwarming te blijven was er vanaf 2020 dus nog een wereldwijd koolstofbudget van 2900 – 2400 = 500 Gt CO₂. Tussen 2020 en 2023 is het budget nog verder gekrompen, daarover straks meer.

Figuur 1. Historische en toekomstige cumulatieve CO₂-uitstoot met bijbehorende opwarming van de aarde [2]. Meer hier over lees je in ons artikel over wat er gebeurt als we niks tegen opwarming van de aarde doen.

Aan de klimaatgevoeligheid plakken echter onzekerheden [3]. Ook zijn er naast CO₂ nog andere broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming, zoals methaan (CH₄) en lachgas (N₂O). Er zijn ook stoffen die koelend werken, zoals aerosolen [4] (lees hier in ons artikel over andere zaken voor opwarming van de aarde meer over). Deze aerosolen ontstaan door luchtverontreiniging, en houden het zonlicht en daarmee opwarming tegen. Als er meer of minder van deze stoffen worden uitgestoten dan verwacht, dan heeft dat invloed op het koolstofbudget. Door deze onzekerheden wordt het koolstofbudget aan de hand van een kans omschreven. Bij een koolstofbudget van 500 Gt CO₂ vanaf 2020 is er volgens het IPCC een kans van 50% om onder de 1.5 ºC te blijven [4].

In 2020, 2021, 2022 is er in totaal ~ 120 Gt CO₂ uitgestoten [1]. Dat betekent dat er vanaf begin 2023 nog 380 Gt CO₂ van het koolstofbudget over was. Stel dat de totale wereldwijde CO₂-uitstoot hetzelfde zou blijven als in 2022, dan zou dit budget al in 2032 opgebruikt zijn. Maar er is dus ook een 50% kans dat de aarde al bij minder uitstoot 1.5 ºC opwarmt.

Een zeer recent onderzoek heeft het koolstofbudget opnieuw berekend met de nieuwste data en inzichten [5]. Dit onderzoek laat zien dat er vanaf 2023 zelfs nog maar een koolstofbudget van 250 Gt CO₂ beschikbaar is, in plaats van 380 Gt CO₂. Bij constante wereldwijde CO₂-uitstoot zou dit budget al in 2029 uitgeput zijn. Dit grote verschil komt vooral door een afname van het koelende effect van aerosolen [5]. Dat laatste is het gevolg van minder luchtverontreiniging.

Koolstofbudget voor Nederland

Wat betekent zo’n koolstofbudget voor Nederland? Je kan dit bekijken aan de hand van een rekenvoorbeeld. Gezien de onzekerheden rekenen we verder met een spreiding van 250-380 Gt CO₂. De resultaten van de berekeningen vind je terug in tabel 1.

Voor het gemak houd je de huidige wereldwijde bevolking (8 miljard) en Nederlandse bevolking (17.5 miljoen) constant. Je kan het koolstofbudget (250-380 GtCO₂) in gelijke porties over alle mensen in de wereld verdelen. Dat geeft ieder persoon een koolstofbudget van 31.3–47.5 ton CO₂ vanaf 2023. Dit getal kan je delen door de gemiddelde jaarlijkse uitstoot van een Nederlander: 7.4 ton CO₂ per persoon in 2022 [6, 7]. Bij onveranderende uitstoot zou Nederland dan binnen 5–7 jaar (tijdens 2027–2029) door het budget gaan. Dat is jaren eerder dan het wereldgemiddelde (binnen 11 jaar).

Als Nederland als geheel binnen zijn deel van het koolstofbudget wil blijven moet het dus snel zijn CO₂-uitstoot afbouwen. Stel dat je de huidige jaarlijkse uitstoot van 7.4 ton CO₂ in gelijke stappen naar nul wilt afbouwen, dan heeft Nederland daar 8–12 jaar de tijd voor (2031–2035). Dat is een stuk sneller dan de huidige doelstellingen van de Nederlandse overheid: 2050 [8].

Tabel 1. Overzicht van de berekeningen met het koolstofbudget van 380 en 250 Gt CO₂.

Dit rekenvoorbeeld geeft een versimpeld beeld weer met veel aannames waar je het wel of niet mee eens kan zijn. Daardoor is het geen absoluut antwoord op de gestelde vraag.

Budget gebaseerd op eerlijkheidsoverwegingen

Je kan je afvragen of de bovenstaande verdeling van het overgebleven budget over alle inwoners van de wereld de eerlijkste manier is. CO₂ blijft namelijk lang in de atmosfeer bestaan, daardoor is CO₂-uitstoot uit het verleden ook van invloed op de opwarming van de aarde. Historische emissies meenemen in de verdeling is een voorbeeld van een op eerlijkheid gerichte manier om het koolstofbudget te verdelen [9]. Een andere manier van verdelen is gebaseerd op hoe goed een land in staat is de uitstoot terug te dringen [9]. Dat hangt af van bestuur, geld, en kennis. Rijke landen kunnen dat beter dan armere landen.

Het New Climate Institute heeft laten zien wat het koolstofbudget zou zijn voor Nederland gebaseerd op een combinatie van verdelingen gericht op eerlijkheid [10]. Onder andere historische emissies, huidige emissies per persoon, inkomen per persoon zijn meegenomen in de analyse. Het onderzoek liet zien dat Nederland al door zijn hele koolstofbudget heen is. Een berekening van CE Delft en TNO gebaseerd op historische emissies kwam tot dezelfde resultaten [11].

Het verschil tussen het overgebleven koolstofbudget van het rekenvoorbeeld en deze rapporten kan je uitleggen met een aantal factoren. Nederland is een rijk en ontwikkeld land. Door hoge CO₂-uitstoot voor lange tijd heeft Nederland relatief erg hoge historische emissies. Ook is er in Nederland relatief veel geld beschikbaar voor het terugdringen van de uitstoot. Aan de andere kant is Nederland erg dichtbevolkt, er is daardoor weinig ruimte om CO₂ op te slaan in bossen, ruimte voor zon en wind op land is beperkt, en Nederland kan nauwelijks gebruik maken van waterkracht.

Voor- en nadelen koolstofbudget

Het koolstofbudget kan tot belangrijke inzichten leiden. Het concept van een budget laat duidelijk zien dat de CO₂-uitstoot zo snel mogelijk naar nul moet. Door te wachten op betere technieken om de uitstoot te verminderen zou het budget snel opraken. Maatregelen om CO₂-uitstoot te verlagen moeten dus niet uitgesteld worden.

Het hanteren van een koolstofbudget voor beleid heeft voor- en nadelen. Eerst een voordeel. Doelen gebaseerd op een koolstofbudget verkleinen de kans dat het budget opgebruikt wordt [12]. Doelen worden vaak geformuleerd in percentages, bijvoorbeeld: In het jaar 2030 een 50% reductie in uitstoot ten opzichte van de uitstoot in 2010. Dit kan leiden tot verschillende situaties. Je kan de uitstoot direct verminderen, zoals ‘vroege actie’ in figuur 2. Maar je kan ook langer wachten met uitstoot verminderen en daarna heel snel afbouwen: late actie. Het lichtblauwe gebied in figuur 2 laat de totaal uitgestoten hoeveelheid CO₂ zien. Met late actie wordt er in totaal dus veel meer CO₂ uitgestoten. Dat leidt mogelijk tot het overschrijden van het koolstofbudget en dus tot meer temperatuurstijging. Dit risico is kleiner bij het stellen van doelen gebaseerd op een koolstofbudget.

Figuur 2. De balken in het figuur laten de CO₂-uitstoot in een bepaald jaar zien. De horizontale as is tijd in jaren. De meest rechtse balk in ieder figuur is het CO₂-doel. Het lichtblauwe gebied tussen de balken representeert de totale hoeveelheid uitgestoten CO₂ in die periode. Ook al is de begin- en eindsituatie tijdens vroege en late actie hetzelfde, tijdens vroege actie wordt er in totaal veel minder CO₂ uitgestoten [12].

Het wereldwijde koolstofbudget wordt uitgedrukt in de vorm van een kans. Een belangrijke vraag is: Welke kans om het doel van 1.5 ºC te halen vinden wij als samenleving acceptabel? Nemen we genoegen met een 50% kans op 1.5 ºC of willen we een lagere of hogere kans? Hoe zekerder (hogere kans) we willen zijn, hoe kleiner het koolstofbudget.

Daarnaast kan een koolstofbudget op verschillende manieren verdeeld worden over landen of sectoren (zie bijvoorbeeld het kopje Budget gebaseerd op eerlijkheidsoverwegingen). Er is alleen geen eenduidige verdeling die beter of eerlijker is dan andere verdelingen. Dat hangt af van hoe eerlijkheid beoordeeld wordt en welke belangen behartigd worden. Het onzekerheids- en verdelingsvraagstuk zijn dus van politieke aard.

Het koolstofbudget wordt soms gebruikt om te stellen dat er nog maar een beperkt aantal jaar is voordat we de 1.5 ºC-grens breken en er een onomkeerbare klimaatcatastrofe plaatsvindt. Dit kan leiden tot gevoelens van hopeloosheid en daardoor leiden tot passiviteit en depressies. Als de aarde meer dan 1.5 ºC opwarmt is er geen sprake van een plotselinge klimaatcatastrofe. Het is een sluipend proces: de risico’s van klimaateffecten nemen toen bij ieder beetje opwarming [13]. De kans op onomkeerbare effecten (kantelpunten) neemt ook toe, zoals het versneld afsmelten van het ijs op de Zuidpool (lees hier meer over in ons artikel over onomkeerbare klimaatveranderingen). Ook bij meer dan 1.5 ºC opwarming kan verdere opwarming afgeremd worden door de uitstoot te verminderen.

Persoonlijk koolstofbudget

In Nederland is er een maatschappelijke discussie geweest over het invoeren van een persoonlijk koolstofbudget. Iedere inwoner krijgt dan eenzelfde hoeveelheid ‘CO₂-rechten’ die in een jaar opgebruikt mogen worden [14]. Ieder jaar gaat de totale hoeveelheid uitgereikte CO₂-rechten omlaag, zodat de totale CO₂ uitstoot daalt. Eventueel zouden deze rechten verhandelbaar kunnen zijn. Dan zou je CO₂-rechten kunnen verkopen als je ze overhoudt. In de Nederlandse media hebben zich voor- en tegenstanders uitgesproken. Voorstanders stellen dat het de gelijkheid bevordert en de CO₂-uitstoot naar beneden brengt [15]. Tegenstanders denken juist dat het ongelijkheid vergroot [16]. Anderen denken dat er problemen met de uitvoerbaarheid en handhaving zouden zijn [17, 18].

Een koolstofbudget verdelen over sectoren is makkelijker uitvoerbaar [12]. In het rapport Woningbouw binnen planetaire grenzen is onderzocht wat dit zou betekenen voor de Nederlandse woningbouwsector [19]. Het onderzoek liet zien dat er een combinatie van strategiën nodig is om de CO₂-emissies snel te reduceren.

Kortom

Het koolstofbudget voor het 1.5 ºC-doel kan op vele manieren verdeeld worden. Voor Nederland lopen de schattingen uiteen van: ‘we zijn al lang door ons budget heen’ tot: ‘we moeten al in 2035 naar nul uitstoot’. In alle gevallen dus veel eerder dan het huidige doel van de overheid (nul in 2050). Het Nederlandse klimaatdoel is volgens deze redenering dus niet in overeenstemming met het Parijsdoel om te streven naar een beperking van de opwarming tot 1.5 ºC.