Hoe komt het dat de vlees- en zuivelindustrieën overheidssubsidie krijgen?

In de Europese Unie (EU) is er een gemeenschappelijk landbouwbeleid (in het Engels: Common Agricultural Policy of CAP) dat de landbouw subsidieert. Momenteel gaat het om en nabij over 50 miljard euro per jaar, bijna een derde van het totale budget van de EU. Het is lastig om dit uit te splitsen per sector (akkerbouw, zuivel, veeteelt), te meer daar akkerbouw soms uiteindelijk dient als veevoeder ("feed" in het Engels).

Landbouwbeleid in evolutie

Het Europese landbouwbeleid wordt regelmatig hervormd. In het verleden waren er Europese minimumprijzen, wat leidde tot overproductie. Dat wil zeggen dat de boeren meer produceerden dan wat de consumenten vroegen aan de geldende prijzen. De overproductie was op een bepaald moment zo groot dat men figuurlijk sprak over de "melkplas" en de "boterberg".

Een belangrijke hervorming was dan ook om de subsidies te ontkoppelen van productie. Ondertussen loopt het merendeel van de subsidies via oppervlaktes en niet langer via geproduceerde hoeveelheden om overproductie minder te stimuleren. Zo zijn ook toelages voor groene maatregelen zoals een deel van de grond braak laten liggen.

Om aan de klimaatdoelstellingen te voldoen kwam de Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen met de "Green Deal" (groene afspraak). Het gedeelte over landbouw staat beter bekend als "Farm to Fork" (boerderij tot vork). De Nederlandse eurocommissaris Frans Timmermans wil dat ook het landbouwsubsidiebeleid hervormd wordt in de lijn van de Green Deal, maar tot dusver lijkt dat niet te lukken vanwege de landbouwlobby en de vereiste van unanimiteit onder de lidstaten.

Landbouwlobby en unanimiteit

De landbouw vormt tegenwoordig maar een klein deel van de economie: in Nederland minder dan twee procent van het BBP. Toch staat de landbouwlobby traditioneel sterk in veel Europese landen en ook in de Europese Unie. Een van de redenen is de traditionele band tussen de landbouw en de politieke (Christen-democratische) centrumpartijen.

Bovendien is er het argument van strategische onafhankelijkheid en bevoorradingszekerheid. Veel rijkere landen vrezen dat hun boeren er bij gebrek aan subsidies helemaal mee ophouden. Als dat gebeurt, dreig je afhankelijk te worden van import van landen waar je later onenigheid of zelfs oorlog mee zou kunnen krijgen.

Dan zijn er ook nog argumenten qua standaarden voor voedselveiligheid en dierenwelzijn. Geïmporteerd voedsel is mogelijk van lagere kwaliteit of geproduceerd met minder aandacht voor duurzaamheid en dierenwelzijn. Al kan je hier ook kritische vragen bij stellen: ook in Nederland worden varkens helaas soms nog levend gekookt. En in de intensieve veeteelt wordt veevoeder gebruikt met extra eiwitten, wat dan weer bijdraagt aan het stikstofprobleem in Nederland.

Ten laatste zijn er argumenten van protectionistische aard: we zouden de jobs van onze boeren moeten beschermen tegen goedkope import. Over het algemeen zijn economen niet gewonnen voor dergelijke argumenten. Je riskeert inefficiënte bedrijven in stand te houden en zo belastinggeld te verspillen. Los van de argumenten van onafhankelijkheid en standaarden, die geldig kunnen zijn, waarom zouden we boeren subsidies moeten geven en bakkers en IT-ers niet?

Historisch waren de landbouwsubsidies ook een manier om minder geïndustrialiseerde landen in de EU te helpen om de schok van de Europese integratie op te vangen. Nu is het zo dat wijzigingen aan het Europese langetermijnbudget (het meerjarig financieel kader of MFK) unanimiteit nodig hebben: alle lidstaten moeten het eens zijn. Binnen de krijtlijnen van het MFK is ook telkens goedkeuring nodig voor het jaarlijks budget. Hierover moeten het Europees parlement en de lidstaten (per gekwalificeerde meerderheid) het eens worden. De lidstaten die nu veel landbouwsubsidies ontvangen, willen deze natuurlijk niet zomaar laten verdwijnen.

Reclame

Tot op de dag van vandaag geeft de Europese Unie regelmatig steun aan reclamecampagnes voor dierlijke producten. Je kan je afvragen of deze campagnes wel overeenkomen met de Europese klimaatambities. De laatste maanden lijkt het erop dat deze reclamecampagnes ook bij de Europese beleidsmakers stilaan meer ter discussie gesteld worden. Met name reclames voor rood vlees liggen onder vuur omwille van klimaatambities en gezondheid.

Reclames voor rood vlees liggen onder vuur omwille van klimaatambities en gezondheid. Bron: Flickr

Externe effecten

De productie van vlees is een schoolvoorbeeld van een goed met negatieve externe effecten. Hiermee bedoelen economen een goed dat negatieve gevolgen heeft op andere mensen dan de producenten en de consumenten.

Bijvoorbeeld: als ik een biefstuk zou eten, is daarvoor een koe gefokt die methaan heeft uitgestoten. Die methaan leidt tot klimaatopwarming waar iedereen last van heeft. Ook de mensen die geen biefstuk eten.

Daardoor zal de prijs op een competitieve markt te laag zijn vanuit maatschappelijk standpunt. Op een competitieve markt is de prijs in theorie een optimale balans tussen de kosten van producenten en de bereidheid tot betalen van consumenten. Zonder externe effecten maximaliseert de marktprijs het surplus: de winst van producenten (prijs min kosten) plus het surplus van consumenten (“nut” van het product min prijs). De marktprijs houdt echter geen rekening met externe effecten: consumenten die niet betrokken zijn maar toch last hebben van de productie. Zonder overheidsingrijpen is de prijs van goederen met negatieve externe effecten dus te laag: het maatschappelijk welzijn (van alle producenten en alle consumenten opgeteld) zou hoger zijn met een hogere prijs en lagere hoeveelheid.

Vleesbelasting

De klassieke oplossing voor deze negatieve externe effecten is het invoeren van een belasting. En laat dat nu net een nationale bevoegdheid zijn. Hoewel Nederland niet zomaar het Europese landbouwbeleid kan veranderen, kunnen we er dus wel voor kiezen om de consumptie van vlees te belasten.

De prijs voor consumenten zal dan stijgen en wat producenten er aan overhouden dalen. Dat zal leiden tot minder consumptie en productie van vlees. Met een Nederlandse vleesbelasting kunnen we dus de ongewenste effecten van de Europese landbouwsubsidies tegengaan. Maar dan moet er natuurlijk eerst een meerderheid zijn in de Tweede Kamer. Dat lijkt vooralsnog niet het geval, al kan dat na de verkiezingen van maart 2021 veranderen.

Merk op dat een vleesbelasting in bepaalde zin effectiever is dan een vliegtaks. Het risico van een nationale vliegtaks zonder Europese afspraken is dat mensen gewoon naar een buurland rijden en daar het vliegtuig nemen. Dit fenomeen heet koolstoflekkage. Het is echter minder waarschijnlijk dat mensen die ver van de grens wonen bijvoorbeeld naar Duitsland zouden rijden om een biefstuk te kopen.